Do?al Sabun Tarihi

          Trablus sabunu, Çiçek sabunu, Misk sabunu, Hünkari sabun, beyaz ve siyah Pa?a sabunu, alaca sabun, kara sabun, kokulu sabun, Kandiye sabunu, Girit sabunu, Arap sabunu, leke sabunu ve fes sabunu... Bunlar Osmanl? ?mparatorlu?u'nda üretilen sabun türlerinin sadece birkaç?yd?. Sabunun tarihi üzerinde çal??m?? tek ara?t?rmac? olan Dr. Gülden Sar?y?ld?z, temizlik maddelerinin ba??nda gelen sabunun bilinmeyen geçmi?ini yaz?yor.

          ?nsanlar?n eski ça?lardan beri kulland?klar? temizlik maddelerinin ba??nda akla öncelikle kül ve kil, daha sonralar? ise sabun gelir. Sabunun hafif ve güzel kokusu hep temizli?i ve safl??? hat?rlatm??, sabun dolay?s?yla temizli?in simgesi olmu?tur.

          Sabun esas itibar? ile ana maddesi olan nebati ve hayvani ya?lar?n veya ya? asitlerinin alkaliler ile kimyasal reaksiyonu sonucu elde edilir. Geçmi?i ise M.Ö. alt? binlere kadar uzanmaktad?r. Önceleri t?pta hariçten tedavi edici olarak ele al?nm?? ve sonradan vücut temizli?inde kullan?lmaya ba?lan?r. Kullan?m alan? ortaça?da geni?ler ve çama??rlar?n sabunla y?kanarak temizlenmesi ba?lan?r. Bula??c? hastal?klar?n ortaya ç?k???nda da dezenfektan olarak kullan?l?r. Sabuna talep bu ?ekilde artt?kça üretimi de artt? ve sabuncular bir esnaf grubunu olu?turdular. 10. yüzy?lda Bizans'ta esnaf localar? içinde sabuncu esnaf? grubu da vard?

          Sabunculuk, Osmanl? Devleti'nde de önemli bir imalat kolu oldu. Sabun esnaf? özel zamanlarda tertip edilen törenlerinde yani esnaf alaylar?nda yeralmaktayd?. Osmanl?larda sabun imali ve tüketiminin oldukça yayg?n oldu?unu ar?iv vesikalar?ndan anla??lmaktad?r.

          Osmanl?larda sabunla ilgili ilk düzenlemeler Fatih Sultan Mehmet, ?kinci Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman devri kanunnamelerinde görülür. Fatih dönemine ait Foça Sabunhanesi ile ilgili düzenlemede ve Yavuz devrine ait Trablus Sanca?? Kanunnamesi'nde sabun konusunda hukuki düzenlemeler bulunur. Sonraki dönemlerde sabunun üretimi, kalitesi, fiyat?, kontrolü, ticareti ve sabuncu esnaf? konular?nda oldukça fazla vesika ve düzenleme bulunmas? dikkat çekmektedir.

          Sabun, Osmanl? Devleti'nde 'sabunhane' denilen ve ?ah?slara ait olan imalathanelerde geleneksel yöntemlerle üretiliyordu. Sabunhanelerin yan?nda ?am'da oldu?u gibi miri yani devlete ait sabunhaneler de vard?. Sabunun hammaddesi zeytinya?? ve içya??yd?. Ekonomik de?eri olan ve tercih edilen sabunlar zeytinya??ndan imal edilenlerdi. (Biz tamamen do?al olmas? nedeniyle hammadde olarak zeytinya??n? tercih ettik ve do?al ?ifal? bitkilerle hammaddemizi zenginle?tirdik.)

          Osmanl? ?mparatorlu?u'nda sabun üretimi yap?lan yerlerin ba??nda Bat? Anadolu ve Adalar, ?am, Halep ve Nablus gelmektedir. Bu yerler zeytin a?ac? ve sabunun hammadesi olan zeytinya??n?n bolca bulundu?u yerlerdir. O dönemde en fazla sabun üreten merkezler ise Midilli ve Girit Adalar?, Ayval?k, Edremit, Kemer, ?zmir, K?z?lcatuzla, Yunda Acas? ve Urla'd?r. Buralarda imal edilen sabunun büyük bir bölümü, baz? senelerde tamam?, saray, ordu ve ?stanbul halk?n?n ihtiyac?n? kar??lamak üzere 'Dersaadet tahsisat?' olarak ayr?l?rd?

          Midilli Adas?'nda çok miktarda zeytinya?? ve sabun imal edilirdi. Adan?n ba?l?ca gelir kayna?? zeytin, zeytinya?? ve bu zeytinya??ndan yap?lan sabundu ama Midilli'deki sabunhanelerde imal edilen sabunlar kalite itibar? ile Girit sabunlar? ile mukayese edilemezdi. Bunun sebebi, Midilli zeytinya?lar?n?n Girit zeytinya?lar? kadar kaliteli olmay???yd?. Midilli ayr?ca zeytinya??n? yeterince üretemeyen ?zmir ve Ayval?k'taki sabunhanelerin zeytinya?? ihtiyac?n? da kar??lamaktayd?

          Osmanl? Devleti'nde en kaliteli ve en çok aranan sabunlar Girit Adas?, özellikle de Kandiye'de yap?lanlard?. Kandiye sabunlar? temizlik ve iyi pi?mi? olmalar? ile nam salm??t?. Bu özelliklerinden dolay? Midilli ve Edremit sabunlar?n?n üzerine 'Girit Sabunu' damgas? vurularak taklit edilmi? ve bu durum Giritli sabuncular?n ?ikáyetine sebep olmu?tu. Hanya, Kandiye, Resmo ba?ta olmak üzere Girit'te elde edilen zeytinya??n?n önemli miktar? sabun üretiminde kullan?lmaktayd?. 18. yüzy?l?n ilk y?llar?nda Girit'te sabunhane say?s? birkaç tane iken, yüzy?l ortalar?na do?ru on mislinden fazla artt? ve adadaki sabunhanelerin adedi daha sonraki dönemlerde 45'e ula?t?.

          Lübnan'daki Trablus?am kenti ve çevresi de zeytinya??n?n bolca bulundu?u ve sabun üretiminin de o nispette fazla oldu?u bir bölgeydi. Özellikle Nablus, Kudüs, Rakka ve ?am sabunculu?un çok geli?ti?i ve sabun ihraç eden ?ehirlerdi. Buralarda sabunun geçmi?i 14. yüzy?l?n oratlar?na kadar gidiyordu. Anadolu'nun ve M?s?r'?n sabun ihtiyac? da büyük ölçüde bu bölgelerden kar??lanmaktayd?.

          Sabunu çok me?hur olan ve sabun ihraç eden Halep'te 19. yüzy?l sonlar?nda 12 sabunhane mevcuttu. Halep ve civar?nda imal edilen sabunlar yerel ihtiyac? kar??lamalar? d???nda, Avrupal? ticaret ?irketleri ve büyük tüccarlar taraf?ndan Suriye d???na ihraç ediliyordu

          Edirne ve Kudüs'te imal edilen 'misk sabunu' ise Osmanl? saray?na, sultanlara ve devlet ricaline sunulan de?erli hediyeler aras?ndayd?

          Ar?iv belgelerinde Osmanl? sabunlar?n?n cins ve adlar?na da rastlamaktay?z. Bunlar aras?nda Trablus sabunu, Çiçek sabunu, Misk sabunu, Hünkari sabun, beyaz ve siyah Pa?a sabunu, alaca sabun, kara sabun, kokulu sabun, Kandiye sabunu, Girit sabunu, Arap sabunu, leke sabunu, fes sabunu ve Iraki sabungibi çe?itler vard?r.

          Sabunun kalitesi, kullan?lan malzemeye ve üretim tekniklerine ba?l?yd?. Zeytinya??n?n kalitesi, kullan?lan suyun temizli?i, kat?lan maddelerin oran?, pi?irme teknikleri, sabuncu ustas?n?n mahareti ve becerisi sabunun kalitesini belirleyen ba?l?ca unsurlard?.

          ?stanbul'un yeme-içme ihtiyac?n?n temini gibi sabun ihtiyac?n?n kar??lanmas? da Osmanl? idarecilerini s?k s?k u?ra?t?ran bir sorundu. Zorunlu ihtiyaç maddelerinden say?lan sabunun ?stanbul'a zaman?nda ula?t?r?lmas? ve saray?n, ordunun ve ?stanbul halk?n?n talebinin kar??lanmas? için Osmanl? tarihi boyunca pek çok düzenlemeler yap?lm??t?. Osmanl? topraklar?nda geleneksel sabunhanelerin yan?s?ra sabun fabrikalar?n?n da kurulup seri üretime geçilmesi için 19. yüzy?l?n ikinci yar?s?n?n gelmesi beklenecektir.